Wsie leżące pod wodą

Zatopione wsie nie zniknęły z mapy przypadkiem. Za ich obecnym położeniem, często kilkanaście lub kilkadziesiąt metrów pod powierzchnią jezior, stoją decyzje o budowie zapór, elektrowni wodnych i zbiorników przeciwpowodziowych. Wraz z podnoszeniem poziomu wody znikały domy, kościoły, cmentarze, drogi i całe układy lokalnych społeczności. Mieszkańcy musieli opuszczać gospodarstwa, a niektóre miejscowości przenoszono w całości na wyżej położone tereny. W Polsce takim przykładem są Stare Maniowy nad Dunajcem, ale podobne historie można znaleźć również we Włoszech i Portugalii.

Stare Maniowy i Solina – polskie wsie, które zniknęły pod wodą

Jednym z najbardziej znanych przykładów zatopionej polskiej miejscowości są Stare Maniowy w województwie małopolskim. Wieś istniała już w XIV wieku, a jej historia sięga co najmniej 1326 roku. Przez stulecia mieszkańcy żyli nad Dunajcem, utrzymując się przede wszystkim z rolnictwa i hodowli. Zmiana przyszła wraz z decyzją o budowie Zbiornika Czorsztyńskiego.

Prace przy podstawowych obiektach hydrotechnicznych rozpoczęto w 1975 roku. W kolejnych latach przygotowywano nową lokalizację miejscowości, a w 1995 roku rozpoczęto piętrzenie głównego zbiornika. Cały kompleks oddano do eksploatacji w 1997 roku.

Skala przesiedlenia była ogromna. Na terenie przyszłego jeziora znajdowały się:

• 353 zagrody należące do dawnej wsi;
• murowany kościół parafialny z 1819 roku;
• cmentarz i kaplica cmentarna;
• liczne budynki gospodarcze oraz zabudowania mieszkalne.

Nie wszystkie obiekty potraktowano tak samo. Zabudowę przeznaczoną do zalania rozebrano, cmentarz ekshumowano, a zabytkową kaplicę św. Sebastiana przeniesiono na nowy cmentarz. Kościół parafialny został zburzony. Gdyby pozostawiono go na miejscu, przy maksymalnym poziomie wody znalazłby się około 6 metrów pod powierzchnią jeziora.

Nowe Maniowy powstały w latach 1976–1980, u podnóża góry Runek, na wysokości około 570–600 m n.p.m. Mieszkańcy otrzymali nowe domy, jednak przeprowadzka oznaczała znacznie więcej niż zmianę adresu. Zniknęły dawne sąsiedztwa, układ gospodarstw i miejsca związane z rodzinną historią.

Dlaczego zdecydowano się na tak kosztowną i nieodwracalną zmianę? Przede wszystkim ze względu na gospodarkę wodną, ochronę przeciwpowodziową i produkcję energii elektrycznej.

Praktyczny efekt działania zbiornika pokazała powódź w lipcu 1997 roku. 8 lipca opady osiągnęły około 260 mm, a przepływ Dunajca wzrósł do 1450 m³/s. Przed przyjęciem fali powodziowej zbiornik dysponował rezerwą przeciwpowodziową wynoszącą 74,37 mln m³. Po przejęciu fali pozostało jeszcze 20 mln m³ rezerwy.

To konkretny przykład sytuacji, w której zbiornik pełni funkcję wykraczającą daleko poza produkcję prądu. Ogranicza ryzyko powodziowe w dolinie rzeki, ale jego powstanie wymagało całkowitego poświęcenia dawnej lokalizacji Maniów.

Podobna historia wydarzyła się w Bieszczadach podczas budowy zapory w Solinie. Zbiornik uruchomiono w 1968 roku. W związku z inwestycją około 3000 osób musiało opuścić dotychczasowe miejsca zamieszkania. Pod wodą znalazły się dawne siedliska m.in. Soliny, Chrewtu, Sokola, Horodka i Teleśnicy Sanny, a część Wołkowyi została zalana.

Trzeba jednak rozróżniać całkowite zatopienie miejscowości od zalania jej części. Wołkowyja nadal istnieje, choć jej dawny układ przestrzenny został poważnie zmieniony.

Kiedy takie rozwiązanie ma uzasadnienie? Przede wszystkim wtedy, gdy zbiornik rzeczywiście odpowiada na udokumentowane zagrożenie powodziowe lub istotne potrzeby energetyczne, a alternatywne lokalizacje nie zapewniają porównywalnego efektu. Nie oznacza to jednak, że korzyści techniczne automatycznie rekompensują straty społeczne. W przypadku Maniów zyskano nową infrastrukturę, ale utracono historyczną wieś, której nie da się odtworzyć w pierwotnym miejscu.

Graun i Vilarinho – europejskie miejscowości zatopione przez zapory

Zatopione wsie nie są wyłącznie polską historią. W Europie istnieją miejsca, w których do dziś można zobaczyć pojedyncze fragmenty dawnych miejscowości wystające ponad powierzchnię zbiorników wodnych.

Jednym z najbardziej rozpoznawalnych przykładów jest Graun (Curon Venosta) w Południowym Tyrolu we Włoszech. Miejscowość znalazła się pod wodą w 1950 roku, kiedy zakończono piętrzenie zbiornika Reschensee.

W wyniku inwestycji:

• całkowicie zalano dawną wieś Graun;
• znaczna część sąsiedniego Reschen również znalazła się pod wodą;
• zniszczono i zalano 163 budynki;
• zatopiono 523 hektary gruntów uprawnych;
• mieszkańcy zostali przesiedleni lub musieli opuścić region.

Najbardziej charakterystycznym pozostałym elementem jest kamienna dzwonnica dawnego kościoła św. Katarzyny, którego historia sięga XIV wieku. Wieżę konsekrowano w 1357 roku. Pozostawiono ją ze względu na ochronę zabytku.

Dzisiaj dzwonnica wystająca z jeziora jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych widoków Południowego Tyrolu. Ma jednak również znacznie poważniejsze znaczenie: przypomina o społeczności, której domy i gospodarstwa zostały zniszczone w imię rozwoju energetyki.

Inny charakter ma historia portugalskiej miejscowości Vilarinho da Furna. Wieś została zatopiona w związku z budową elektrowni wodnej i zbiornika na rzece Homem. Przesiedlenia mieszkańców odbywały się etapami w latach 1969–1970. Miejscowość liczyła około 270 mieszkańców należących do 57 rodzin.

Od 1971 roku jej zabudowania pozostają pod wodą zbiornika.

Ciekawostką jest to, że dawna wieś nie zawsze pozostaje niewidoczna. Kiedy poziom wody znacząco spada, na powierzchnię wychodzą pozostałości kamiennych domów, ulic i murów. Zjawisko jest szczególnie widoczne podczas suszy lub okresowego opróżniania zbiornika w celu jego konserwacji.

Pamięć o społeczności zachowuje Museu Etnográfico de Vilarinho da Furna w miejscowości Campo do Gerês. Muzeum działa od 1989 roku i prezentuje historię dawnej osady, jej kulturę oraz sposób organizacji życia mieszkańców.

Te dwa przykłady pokazują różne sposoby zachowania dziedzictwa po zatopieniu wsi.

• W Graun pozostawiono charakterystyczny zabytek architektury, który stał się symbolem utraconej miejscowości.
• W Vilarinho większy nacisk położono na dokumentowanie życia społeczności i zachowanie jej dziedzictwa etnograficznego.

Wybór metody zależy od stanu zabytków, możliwości technicznych, kosztów konserwacji i warunków hydrologicznych. Pozostawienie pojedynczej wieży ma sens, jeśli konstrukcja może być odpowiednio zabezpieczona. Zachowanie całej zabudowy pod wodą jest znacznie trudniejsze, ponieważ budynki są narażone na stałe oddziaływanie wilgoci, ruchy wody i zmiany temperatury.

Nie wystarczy więc pozostawić starego budynku i liczyć, że przetrwa dziesięciolecia. Bez konserwacji nawet masywna kamienna konstrukcja może stopniowo ulegać uszkodzeniom.

Co można zobaczyć dzisiaj w miejscach zatopionych wsi?

Nie każda zatopiona miejscowość jest dostępna dla turystów w taki sam sposób. Niektóre pozostałości są widoczne przez cały rok, inne pojawiają się wyłącznie przy niskim stanie wody. Jeszcze inne można poznać przede wszystkim dzięki muzeom, archiwalnym fotografiom i przeniesionym zabytkom.

Przed zaplanowaniem wyjazdu warto rozróżnić trzy sytuacje.

1. Zabytki stale wystające ponad wodę

Najlepszym przykładem jest dzwonnica w Graun nad jeziorem Reschensee. Można ją zobaczyć bez konieczności czekania na suszę czy obniżenie poziomu zbiornika.

To dobry wybór dla osób, którym zależy na pewnym efekcie wizualnym i poznaniu historii zatopionej miejscowości. Nie trzeba organizować wyprawy nurkowej ani szukać specjalnego terminu.

2. Ruiny widoczne tylko przy niskim poziomie wody

Tutaj przykładem jest Vilarinho da Furna. Kamienne pozostałości dawnej zabudowy mogą pojawić się podczas długotrwałej suszy lub opróżniania zbiornika na potrzeby prac konserwacyjnych.

To rozwiązanie znacznie mniej przewidywalne turystycznie. Można przyjechać w okresie wakacyjnym i zobaczyć wyłącznie taflę jeziora.

Jeżeli celem wyjazdu są ruiny, przed podróżą należy:

• sprawdzić aktualny poziom zbiornika;
• skontaktować się z lokalną informacją turystyczną;
• upewnić się, czy odsłonięty teren jest dostępny dla odwiedzających;
• sprawdzić, czy nie obowiązują ograniczenia związane z pracami technicznymi.

Nie należy wchodzić na odsłonięte dno zbiornika bez sprawdzenia zasad dostępu. Muł, nierówności terenu, pozostałości konstrukcji i możliwość zmiany poziomu wody stanowią realne zagrożenie.

3. Miejsca, których historię poznaje się poza zbiornikiem

Tak jest w przypadku Starych Maniów. Nie ma tam łatwo dostępnej atrakcji w postaci wystających z wody ruin dawnej wsi. Znacznie więcej można dowiedzieć się, oglądając archiwalne fotografie i odwiedzając współczesne Maniowy.

Dobrym przykładem zachowania materialnego dziedzictwa jest przeniesiona kaplica św. Sebastiana z 1772 roku. Znajduje się ona na nowym cmentarzu w Maniowach.

Przy takich wyjazdach najważniejsza jest właściwa kolejność działania. Najpierw trzeba ustalić, gdzie znajdowało się dawne centrum wsi, następnie sprawdzić, co zostało zachowane, a dopiero później planować oglądanie pozostałości.

Sama współczesna mapa nie zawsze wystarczy. Nazwa miejscowości może funkcjonować nadal, choć jej historyczna lokalizacja znajduje się pod wodą. Dlatego przydatne są dawne mapy topograficzne, dokumentacja katastralna i fotografie lotnicze.

W przypadku poszukiwania zatopionych wsi najlepiej zacząć od materiałów historycznych, a nie od przypadkowego miejsca nad brzegiem jeziora. Pozwala to uniknąć pomylenia dawnej lokalizacji z nową zabudową i niepotrzebnego szukania ruin, których nie można zobaczyć.

FAQ – najczęstsze pytania o zatopione wsie

Czy pod Jeziorem Czorsztyńskim rzeczywiście znajdują się Stare Maniowy?
Tak. Dawna wieś została całkowicie zalana podczas tworzenia Zbiornika Czorsztyńskiego. Na jej terenie znajdowały się 353 zagrody, kościół i cmentarz.

Czy dzwonnica w jeziorze Reschensee jest autentyczna?
Tak. To pozostałość XIV-wiecznego kościoła św. Katarzyny z dawnej miejscowości Graun. Wieżę konsekrowano w 1357 roku.

Czy można zobaczyć zatopioną wieś Vilarinho da Furna?
Tak, ale nie przez cały rok. Ruiny pojawiają się przy znacznym obniżeniu poziomu wody, szczególnie podczas suszy lub opróżniania zbiornika.

Czy wszystkie zatopione wsie zostały całkowicie zalane?
Nie. Niektóre miejscowości zniknęły w całości, inne straciły jedynie część zabudowy i gruntów. Przykładem jest Wołkowyja nad Jeziorem Solińskim.

Czy mieszkańcy zatopionych wsi otrzymywali nowe domy?
W wielu przypadkach organizowano przesiedlenia i przygotowywano nowe miejsca zamieszkania. Nie oznaczało to jednak zachowania dawnego układu społecznego ani pełnej rekompensaty za utracone gospodarstwa i dziedzictwo rodzinne.

Planując poznawanie takich miejsc, w pierwszej kolejności należy ustalić historyczną lokalizację dawnej wsi i sprawdzić, jakie pozostałości faktycznie zachowały się do dziś. Dopiero potem warto wybierać trasę zwiedzania. Pozwala to uniknąć podstawowego błędu: traktowania każdej zatopionej miejscowości jak dostępnego podwodnego skansenu.

Więcej informacji na: po-polsce.pl